۳-برخی از خاندان جناب ابوطالب ( زن و مرد) ،خزانه منصور عباسی، بغداد،عراق

Search
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in comments
Search in excerpt
Search in posts
Search in pages
Search in groups
Search in users
Search in forums
Filter by Custom Post Type
Filter by Categories
Uncategorized
پژوهش
چندرسانه ای
تصویر
ویدیو و کلیپ
{ "homeurl": "http://tarawat.ir/", "resultstype": "vertical", "resultsposition": "hover", "itemscount": 4, "imagewidth": 70, "imageheight": 70, "resultitemheight": "auto", "showauthor": 1, "showdate": 1, "showdescription": 1, "charcount": 3, "noresultstext": "نتیجه ای در بر نداشت", "didyoumeantext": "منظور شما این است:", "defaultImage": "http://tarawat.ir/wp-content/plugins/ajax-search-pro/img/default.jpg", "highlight": 0, "highlightwholewords": 1, "openToBlank": 0, "scrollToResults": 0, "resultareaclickable": 1, "autocomplete": { "enabled": 1, "googleOnly": 1, "lang": "fa" }, "triggerontype": 1, "triggeronclick": 1, "triggeronreturn": 1, "triggerOnFacetChange": 0, "overridewpdefault": 0, "redirectonclick": 0, "redirectClickTo": "results_page", "redirect_on_enter": 0, "redirectEnterTo": "results_page", "redirect_url": "?s={phrase}", "more_redirect_url": "?s={phrase}", "settingsimagepos": "left", "settingsVisible": 0, "hresulthidedesc": "1", "prescontainerheight": "400px", "pshowsubtitle": "0", "pshowdesc": "1", "closeOnDocClick": 1, "iifNoImage": "description", "iiRows": 2, "iiGutter": 5, "iitemsWidth": 200, "iitemsHeight": 200, "iishowOverlay": 1, "iiblurOverlay": 1, "iihideContent": 1, "loaderLocation": "auto", "analytics": 0, "analyticsString": "", "aapl": { "on_click": 0, "on_magnifier": 0, "on_enter": 0, "on_typing": 0 }, "compact": { "enabled": 0, "width": "100%", "closeOnMagnifier": 1, "closeOnDocument": 0, "position": "static", "overlay": 0 }, "animations": { "pc": { "settings": { "anim" : "fadedrop", "dur" : 300 }, "results" : { "anim" : "fadedrop", "dur" : 300 }, "items" : "fadeInDown" }, "mob": { "settings": { "anim" : "fadedrop", "dur" : 300 }, "results" : { "anim" : "fadedrop", "dur" : 300 }, "items" : "voidanim" } }, "autop": { "state": "disabled", "phrase": "", "count": 10 } }

نویسنده و محقق : سید مرتضی میرسراجی                                                                         mirseradji@gmail.com

محمد بن جَریر طبَری تاریخ نگار شهیر اسلامی در کتاب تاریخ عمومی خود موسوم به «تاریخ الامم و الملوک »  معروف به تاریخ طبری در ضمن وقایع سال ۱۵۸ قمری گزارشی از اجساد جاویدانی از خاندان ابوطالب (ع) پدر مکرم حضرت امیرالمومنین  علی (ع) با سندی که در دست داشته ، نقل می کند :

“و ذکر ابو یعقوب بن سلیمان، قال: حدثتنی جمره العطاره- عطاره ابى جعفر- قالت :

لما عزم المنصور على الحج دعا ریطه بنت ابى العباس امراه المهدى- و کان المهدى بالری قبل شخوص ابى جعفر- فاوصاها بما اراد، و عهد إلیها، و دفع إلیها مفاتیح الخزائن، و تقدم إلیها و احلفها، و وکد الایمان الا تفتح بعض تلک الخزائن، و لا تطلع علیها أحدا الا المهدى، و لا هی، الا ان یصح عندها موته، فإذا صح ذلک اجتمعت هی و المهدى و لیس معهما ثالث، حتى یفتحا الخزانه فلما قدم المهدى من الری الى مدینه السلام، دفعت الیه المفاتیح، و اخبرته عن المنصور انه تقدم إلیها فیه الا یفتحه و لا یطلع علیه أحدا حتى یصح عندها موته فلما انتهى  الى المهدى موت المنصور و ولى الخلافه، فتح الباب و معه ریطه، فإذا أزج کبیر فیه جماعه من قتلاء  الطالبین، و فی آذانهم رقاع فیها انسابهم، و إذا فیهم أطفال و رجال شباب و مشایخ عده کثیره، فلما راى ذلک المهدى ارتاع لما راى، و امر فحفرت لهم حفیره فدفنوا فیها، و عمل علیهم دکان ” ۱

 

( … و ذکر کرد ابو بعقوب بن سلیمان که گفت : حدیث نمود بر من [ خانمی به نام]«جمره عطر دار»، که [ شغلش ] عطر دار [ خلیفه] ابو جعفر [ منصور عباسی بود] که او گفت :

هنگامی که منصور قصد سفر حج  نمود [ و آن سفری بود که به مرگ او ختم شد] «ریطَه دختر  ابوالعباس»، همسر [پسرش]  مهدى عباسی را فرا خواند،  که این مسئله پیش از رفتن ابو جعفر [ منصور] بود. منصور آنچه را که مى‏خواست به ریطه سفارش کرد و فرمان داد، کلید خزانه ها را بدو سپرد و دستور داد و مؤکدا او را  قسم داد که یکى از خزانه‏ها را به هیچ وجه  باز نکند و کسى را از آن مطلع نکند مگر مهدى ،  حتی خودش هم نه ، مگر وقتى که از مرگش ( یعنی مرگ منصور) اطمینان حاصل شود و چون از مرگ وى اطمینان حاصل شد ریطه  و مهدى با هم جمع شوند که نفر سومى با آنها نباشد و  درب خزانه مزبور را باز کنند.

[ جمره ادامه داد و گفت :] و چون مهدى عباسی از رى به مدینه سلام (بغداد) آمد  [ریطه ] کلیدها را بدو داد و به او گفت که منصور دستور داده که آن خزانه را نگشاید و کسى را از آن مطلع نکند تا از مرگ وى اطمینان یابد و چون خبر مرگ منصور به مهدى رسید و خلافت را عهده دار شد، درب را گشود. خانه ای دراز و بزرگ  ( دالانی طولانی و بزرگ ) بود و جمعى از کشته شدگان خاندان ابو طالب آنجا بودند و در گوش هایشان یادداشت هایی بود که اصل و  نسبشان در آن نوشته شده بود. در میان آن ها  کودکان ، مردان جوان و پیران  و گروه بسیاری بودند و چون مهدى این  صحنه را دید به  هراس و ترس افتاد و دستور داد تا حفره‏اى براى آنها ایجاد کنند و همه را در آنجا به خاک سپارند و سکویى بر روى آن ساختند.)

 

بحث :

این مطلب به طور بسیار خلاصه در کتاب رسائل مَقریزی نیز اشاره شده است۲ و از دید ما بسیار مطلب مهم و حائز اهمیتی است زیرا علاوه بر سالم و تر و تازه بودن اجساد خاندان ابوطالب (ع) حاوی نکات و پیامهای دیگری نیز از جمله سند مظلومیت سادات در آن عصر است.

این اجساد با استفاده از متن چنان سالم بودند که حتی گوش هایشان که محل یادداشت نام و نسبشان بوده  نپوسیده بودند و به خوبی پیداست که علت ترس فراوان مهدی عباسی نیز از سالم بودن این افراد و این اجساد بوده است . مهدی عباسی خلیفه سوم عباسیان و فرزند منصور خلیفه دوم بود که به سال ۱۵۸ قمری پس از مرگ  پدرش تا سال  ۱۶۹ قمری بر اریکه قدرت بود.

آیا  منصور خلیفه ستمگر عباسی این تعداد از خاندان ابوطالب را به قتل رسانده بوده یا ستمگران قبلی همچون : سفاح برادرش ( اولین خلیفه عباسی) یا خلفای ستمگر بنی امیه؟ هر چند دشمنی کینه توزانه بنی امیه و بنی عباس با خاندان پیامبر (ص) و جناب ابوطالب (ع) از مسلمات تاریخ است و آنان هر چه از بدی و شرارت در چنته داشتند در حق این انسانهای مظلوم انجام دادند ولی باید قاطعانه گفت این مورد و دیگر موارد ثبت شده در تاریخ مشتی از خروار از جنایات بی شمار  بنی امیه و به خصوص بنی عباس در حق خاندان پاک ابوطالب (ع) بوده است و گوشه ای کوچک از عداوت آنها با  امیر مومنان حضرت علی بن ابی طالب (ع) را برای ما بازگو می کند. چه بسیار جفاها و ستمکاری های  بیشتری در حق این خاندان انجام دادند که با مرگ آنها دفن شد و احدی بر آنها اطلاع نیافت یا به ثبت صفحات تاریخ نرسید.

از متن موجود  تعداد دقیق آن بزرگواران به دست نمی آید ولی می توان حدس زد که آنها به اسارت گرفته شده  و سپس به قتل رسیده بودند. آیا چنین مکانی بعدها برای مردم شناخته شد یا چون در کنار خزائن خلفای عباسی بود  و قرار نبوده  که کسی از آن مطلع شود برای همیشه مهجور و ناشناخته ماند؟

در متن یاد شده محل حضور این کشته شدگان را « اَزج کبیر» ذکر کرده است . اَزج در کتاب های لغت چون : لسان العرب ، مَجمَع البحرین و مِصباح المنیر چنین معنا شده است : بیْتٌ یُبْنى طُولًا، ( خانه ای که دراز بنا شده است)   و صاحب لسان العرب مطلبی را اضافه کرده و آورده است : و یقال له بالفارسیه أَوستان ( و در زبان فارسی به آن اوستان  گویند) که البته ما موفق به معنی و فهم کلمه اوستان در زبان خودمان نشدیم مگر این که تصور کنیم واژه ای کهن است ولی در این صورت چرا در لغتنامه ها نیست؟ یا شاید مقصود صاحب لسان العرب کلمه آستان است که به معنای درگاه و قسمت پیشین خانه است ؟ که این هم با مفهوم آن در عربی و متن مزبور موافق نیست. به هر روی ما ” ازج کبیر” را خانه ای دراز و بزرگ ترجمه کردیم اما به حسب این که از خزائن خلیفه بوده و جایی به ظن قوی سری و مخفی ، دالانی بزرگ هم در ترجمه ذکر نمودیم .

قید نام اطفال و پیرمردان ، نشان از اوج ستم و جنایت در حق این طایفه و اوج مظلومیت آنها دارد . چه بسا به جهت قید کلمه اطفال و به سبب وابستگی ظاهری زنان و مادران به همسران و  فرزندانشان   بتوان این گروه را نیز جزء اجساد جاویدان این واقعه قرار داد مگر آن که تصور کنیم زنان ایشان را نکشته اند و آنها را به عنوان برده جنسی به دربار برده اند یا آنها را داخل در عبارت« عده کثیره» ( گروه بسیاری) دانست ولی از ظاهر متن  و نص تاریخی چیزی در مورد زنان استفاده نمی شود .

آیا این احتمال وجود دارد که خود منصور هم از سالم بودن اجساد آل ابوطالب (ع) پس  از مرگشان مطلع بوده  یا خیر؟

در توصیه منصور به عروسش ریطَه آمده که جز تو و مهدی نفر سومی  از محتویات آن خزانه سری مطلع نشود اما از آنجایی که خدا دست ستمگران را رو می کند این مطلب توسط زنی به نام جمره که عطر دار او  و احتمالا از کنیزان و مقربان و ندیمان او بوده فاش شده است. این افشا گری، انسان را به یاد آیه هفت سوره مبارکه مجادله می اندازد که خداوند فرموده است :

« الم تر ان الله یعلم ما فی السموات و الارض ما یکون من نجوی ثلاثه الا هو رابعهم و لا خمسه الا هو سادسهم و لا ادنی من ذلک و لا اکثر الا هو معهم این ما کانوا ثم ینبئهم بما عملوا یوم القیامه ان الله بکل شی علیم »

( آیا نمی دانی که خداوند آنچه در آسمان و زمین است می داند هیچ گاه سه نفر با هم نجوا نمی کنند مگر آن که خداوند چهارمین آنها است و هیچ گاه پنج نفر با هم نجوا نمی کنند مگر این که خداوند ششمین آنها است و نه تعدادی کمتر و نه بیشتر از آن مگر این که او همراه آنها است هر جا که باشند سپس روز قیامت آنها را از اعمالشان آگاه می سازد به درستی که خداوند به هر چیزی آگاه است)

ذکر و زنده شدن خاطره این ستم و این جنایت ننگین در حق خاندان ابوطالب (ع)  آن هم در کتاب تاریخ طبری از تالیفات مطرح  یک دانشمند اهل سنت بسیار حائز اهمیت و قابل توجه است.

این احتمال هم قوی است که خود منصور عباسی این افراد را به قتل رسانده باشد چون سابقه زندانی کردن ، شلاق و کشتار فرزندان امام حسن مجتبی (ع) که از خاندان ابوطالب محسوب می شوند در کارنامه سیاه او در تاریخ ثبت و ضبط است ۳ اگر  در واقع قاتل آنان منصور باشد این جنایت غیر انسانی باید قاعدتا در دوران ۲۲ ساله حکومت او  یعنی بین سالهای ۱۳۶ق . تا ۱۵۸ ق. رخ داده باشد .روایتی  تاریخی موجود است که شبیه این اتفاق می باشد که موضوع بحث ماست و در ظاهر تحقیقی آن را به منصور می توان منسوب کرد و به فهم بهتر این موضوع هم کمک می کند.

شیخ صدوق ( قدس سره الشریف) متوفای ۳۸۱ ق . این روایت تاریخی  را در کتاب حدیثی معروف خود یعنی :«عیون اخبار الرضا (ع)»آورده  که ما آن را به طور اختصار در زیر می آوریم  :

« شخصی به نام عبیدالله بزاز نیشابوری  به حضور حُمَید بن قَحطَبَه طوسی[ والی خراسان]  می رود بعد می بیند که او روزه را  در ماه رمضان افطار می کند در حالی که سالم و تندرست است بعد از او جویای این امر می شود و او چشمانش پر از اشک شده و می گوید :

یک شب به دستور «هارون الرشید »  ( پنجمین خلیفه عباسی فرزند مهدی ) به همراه یک خادم به خانه ای رفتم که سه اتاق داشت و درهای اتاق ها بسته بود و در هر اتاق ۲۰ نفر از اولاد حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س)  زندانی بودند  به طوری که در غل و زنجیر بودند و از طولانی بودن مدت اسارت موهایشان بلند شده بود. خادم گفت :هارون دستور داده این افراد را بکشی! لذا برای اطاعت از امر هارون همه را کشته و سر از تنشان جدا کردم و خادم آنها را به همراه سر هایشان داخل چاه آن خانه می انداخت تا نوبت به آخرین نفر رسید که از پیرمردان بود و او رو  به من کرد و گفت : خداوند تو را نابود کند اى پلید! روز قیامت که به حضور جدّ ما رسول خدا(ص) برسى، براى کشتن شصت نفر از فرزندان حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) چه عذرى دارى؟ در این موقع دستم به رعشه افتاد و اندامم شروع به لرزیدن کرد، آن خادم نگاه غضب آلودى به من کرد و بر من نهیب زد! پیش رفتم و آن پیرمرد را نیز کشتم و خادم جسدش را داخل چاه انداخت. حال که از من چنین اعمالى سرزده و شصت نفر از اولاد رسول خدا (ص) را کشته‏ام، نماز و روزه براى من چه نفعى دارد؟ شکّ ندارم که تا ابد در جهنّم خواهم سوخت.»۴

باید گفت حمید بن قحطبه والی خراسان در سال ۱۵۹ ق . وفات یافت ۵یعنی یک سال پس از حکومت مهدی عباسی و هارون الرشید  بنا بر مشهور به سال ۱۷۰ ق . خلیفه شد. پس احتمال بسیار زیاد این روایت تاریخی منسوب به دوران  ستمگری های منصور است چون با زمان او وفق  و سازگاری دارد مگر آن که شبیه آن از نوه منصور یعنی هارون الرشید هم سر زده که  با هم خلط شده اند.

مع الوصف در شهر بغداد  پایتخت عباسیان  و در سال ۱۵۸ هجری قمری و زمان مهدی عباسی جنازه هایی سالم  از خاندان ابوطالب و سادات کرام در سنین مختلف پیدا  شده که خلیفه وقت و همسرش شاهد این واقعه بوده اند.

 

 

پی نوشت

  1. الطبری ، أبو جعفر محمد بن جریر (م . ۳۱۰ ق .)، تاریخ الأمم و الملوک ( تاریخ الطبری)، تحقیق : محمد أبو الفضل ابراهیم ، دار التراث ،بیروت- لبنان ، ط ۲، ۱۳۸۷/۱۹۶۷، ج‏۸ ، صص ۱۰۴-۱۰۵٫
  2. المقریزى ، تقى الدین(۸۴۵ ق .) ، رسائل (المقریزی) ، دار الحدیث ، قاهره – مصر، چاپ اول ، ۱۴۱۹ ق . ، صص ۷۱-۷۲٫
  3. المقریزی ، پیشین ، ص ۷۱
  4. ابن بابویه ، محمد بن علی ( شیخ صدوق ) (م . ۳۸۱ ق.) ،عیون اخبار الرضا ( ع ) ، مصحح : مهدی لاجوردی ، نشر جهان ، تهران – ایران ، چاپ اول ، ۱۳۷۸ ق . ج ۱ ، صص ۱۱۰-۱۱۱ .
  5. الزرکلى ، خیر الدین (م. ۱۳۹۶ق .)،  الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و  المستعربین و المستشرقین، دار العلم  للملایین،  بیروت – لبنان ، ط ۲، ۱۹۸۹،ج ۲ ص ۲۸۳٫

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.